γνώση,ιατρική,προσευχη,αγιασμενο νερο,

Η πρώτη αντίδραση των ασκητών στην ασθένεια συνήθως δεν ήταν να επιδιώξουν το θαύμα, αλλά να μετριάσουν την ένταση της άσκησής τους και να ενισχύσουν το σώμα τους μέσω της διατροφής.1 Η παροχή τροφών και ποτών ως φαρμάκων για την ασθένεια του σώματος ήταν κάτι αναμενόμενο για τον Παλλάδιο.2 Η αφθονία και η ποικιλία των τροφίμων που συγκεντρώνονταν στο κελλί του ασθενούς ήταν συχνά τέτοια ώστε να τίθενται στους ασθενείς μοναχούς τα ηθικά διλήμματα, για τα οποία έχουμε μιλήσει. Ήταν πραγματικά δύσκολο να κρίνει κανείς πού σταματούσε η εκπλήρωση της ανάγκης και πού άρχιζε η απόλαυση.

Ο αββάς Αμμώης, όταν ήταν άρρωστος, δεν επέτρεπε στον εαυτό του να κοιτάξει τα πολλά τρόφιμα που του έφερναν οι αδελφοί για την ασθένειά του.3 Ο γέροντας Αϊώ δεχόταν αυτή τη βοήθεια μόνο μετά από πολλά παρακάλια και, ορισμένες φορές, αφού πρώτα τους ανάγκαζε να του βάλουν την τροφή στο στόμα. Όταν εκείνοι τον ρώτησαν γιατί το έκανε αυτό, ο γέροντας απάντησε ότι εάν η καρδιά του δεχόταν με ευχαρίστηση την τροφή, οτιδήποτε έτρωγε θα αφαιρείτο από τους κόπους της άσκησής του. Η βελτιωμένη διατροφή έπρεπε να γίνεται δεκτή μόνο ως φάρμακο και μάλιστα δυσάρεστο.4

Όπως προκύπτει από τα παραπάνω παραδείγματα, η φροντίδα για τη διατροφή, αλλά και γενικότερα για τις ανάγκες του ασθενούς, ήταν ένα έργο που όφειλαν να αναλάβουν ο πνευματικός πατέρας και οι αδελφοί του.5 Σε αντίθεση με τα κοινόβια, τα οποία συνήθως διέθεταν ειδικό χώρο νοσοκομείου, στις λαύρες, με λιγότερο ή περισσότερο οργανωμένη ζωή, η περίθαλψη των μοναχών γινόταν είτε στο κελλί του ασθενούς είτε σε μια κεντρική τοποθεσία, όπως ήταν η κοινή εκκλησία.6

Ο Σωζομενός γνώριζε αυτήν την πρακτική και σημείωνε ότι η απουσία κάποιου αναχωρητή από την κοινή σύναξη αποδιδόταν συνήθως σε ασθένεια, κινητοποιώντας έτσι το έμπρακτο ενδιαφέρον των αδελφών, οι οποίοι δεν τον επισκέπτονταν μαζικά αλλά σε διαφορετικές στιγμές ο καθένας.1 Η αναφορά του Σωζομενού προδίδει μια μορφή οργάνωσης πάνω στο θέμα της αντιμετώπισης της νόσου, παρότι φαίνεται πως στην πράξη αυτή δεν λειτουργούσε πάντα αποτελεσματικά. Ένας άρρωστος γέροντας περίμενε μάταια τη φροντίδα των αδελφών του για τριάντα μέρες, και όταν αυτή ήλθε ήταν ήδη πολύ αργά.2

Οι αδελφοί αναμενόταν να φροντίσουν για την ανάπαυση και την υγιεινή του ασθενούς και να εξασφαλίσουν τρόφιμα για τη διατροφή του.3 Μεταξύ αυτών των τροφίμων βρίσκουμε φρέσκο ψωμί, όσπρια, χυλό κριθαριού, μέλι, βραστά δαμάσκηνα, αυγά, γλυκά, κρασί, ακόμα και κρέας.4 Ο Απολλώνιος, ένας μοναχός που αφιέρωσε τη ζωή του στη μέριμνα των άρρωστων αδελφών, είχε αναλάβει το καθήκον να αγοράζει και να διανέμει στους ασθενείς βοηθήματα κατάλληλα για την ασθένειά τους, όπως σταφίδες, αυγά, ψωμιά.5 Κινούμενος στην ίδια ακριβώς λογική, ο Ευάγριος αποδεχόταν και πρότεινε την προσωρινή αναστολή της αυστηρότητας του ασκητικού βίου σε περίπτωση σωματικής νόσου. Έτσι, για παράδειγμα, ενώ γενικά απέρριπτε την κατανάλωση κρέατος και κρασιού από τους ασκητές, τη θεωρούσε επιβεβλημένη για τους αρρώστους.6

Φαίνεται λοιπόν ότι μια συνήθης θεραπευτική προσέγγιση της ασθένειας από τους μοναχούς βασιζόταν στην αλλαγή της δίαιτας, με την ιατρική έννοια του όρου. Εκείνο για το οποίο δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι είναι αν τα τρόφιμα, τα οποία εμφανίζονται στα κείμενα να χορηγούνται ως φάρμακα, υποτάσσονταν επίσης σε ιατρικούς κανόνες. Από την άλλη όμως μεριά δεν πρέπει να συνέβαινε διαφορετικά, τουλάχιστον στις περιπτώσεις που τα τρόφιμα υποδεικνύονταν από γιατρούς. Ο δάσκαλος τον Παχωμίου, Παλάμωνας ακολούθησε για μια περίοδο τη δίαιτα που του είχαν υποδείξει γιατροί για την ασθένειά του.1 Τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι οι ασκητές όχι μόνο δεν απέρριπταν τους γιατρούς αλλά συχνά τους επισκέπτονταν. Και στον βαθμό που συνέβαινε κάτι τέτοιο μπορούμε να υποθέσουμε ότι η χρήση του κρασιού, του κρέατος και των άλλων τροφών ακολουθούσε, τουλάχιστον σε κάποιον βαθμό, τους κανόνες της ιατρικής. Ο Θεοδώρητος, αφηγούμενος την καρτερικότητα με την οποία υπέμενε τις ασθένειές του ο Λιμναίος, θεωρούσε άξιο ιδιαίτερης μνείας το γεγονός ότι ο άγιος δεν ζητούσε τη βοήθεια γιατρού και δεν χρησιμοποιούσε φάρμακα.2 Αυτό βέβαια σημαίνει ότι συνήθως συνέβαινε το αντίθετο.

Ο Ιάκωβος, στην προσπάθειά του να πείσει τη μητέρα του Θεοδώρητου να δεχτεί την ιατρική φροντίδα και να θεωρεί την τροφή ως φάρμακο, ομολογούσε ότι αυτό έκανε και ο ίδιος σε ανάλογες περιπτώσεις.3 Η εικόνα που έχουμε για τους μοναχούς της Αιγύπτου δεν είναι διαφορετική. Στη Νιτρία μαθαίνουμε ότι κατοικούσαν γιατροί.4 Μία από τις μέριμνες των μοναχών για τον ασθενή αδελφό ήταν η εξασφάλιση ιατρικής φροντίδας.5 Η αρετή ενός ασκητή δεν αναδεικνυόταν μόνο από την απόρριψη της ιατρικής, αλλά και από την καρτερικότητα με την οποία υπέμενε μια χειρουργική επέμβαση που εκτελούσαν γιατροί.6 Όλα τα παραπάνω στοιχεία δείχνουν ότι οι ασκητές θεωρούσαν πολύ φυσικό να καταφεύγουν σε γιατρούς. Οι πηγές μας αναφέρονται στην παρουσία γιατρών στην έρημο αλλά δεν διευκρινίζουν αν οι γιατροί αυτοί ήταν και οι ίδιοι μοναχοί. Η αναφορά σε αυτούς με την ιδιότητα μόνο του γιατρού, σε αντίθεση με τους αδελφούς που συνήθως παρίστανται,

δείχνει μάλλον την εγκόσμια προέλευσή τους. Υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες σύμφωνα με τιςοποίες γιατροί μπορεί να καλούνταν από πόλεις ή χωριά για να παρέχουν τις υπηρεσίες τουςσε μεμονωμένους αναχωρητές ή οργανωμένα κοινόβια.1

Με τα δεδομένα αυτά, η μαρτυρούμενη απόρριψη της ιατρικής στον κόσμο τωνασκητών θα πρέπει μάλλον να θεωρηθεί περιθωριακή.2 Ακόμα και προτροπές σαν αυτές πουβρίσκουμε στις Ομιλίες του Μακάριου, οι οποίες έχουν θεωρηθεί ως ένα από τα πιο καθαράπαραδείγματα απόρριψης της ιατρικής, στην πραγματικότητα αποκαλύπτουν ότι οιπερισσότεροι μοναχοί δεν τηρούσαν αυτό το ιδεώδες.3Τα παραδείγματα άρνησης τηςιατρικής φροντίδας από μοναχούς δεν μας δίνουν τον κανόνα αλλά την εξαίρεση. Ηαντιμετώπιση της ασθένειας χωρίς ιατρικά μέσα ήταν ένα κατόρθωμα, για το οποίο άξιζε ναγίνει ιδιαίτερη μνεία στις πηγές μας.4

Αφορούσε λίγους ασκητές και κυρίως εκείνους πουξεχώριζαν και έπαιζαν ηγετικό ρόλο. Ο Παχώμιος, παρότι είχε δημιουργήσει ένα οργανωμένοσύστημα περίθαλψης των ασθενών αδελφών, ο ίδιος σπανίως δεχόταν να λάβει τέτοιεςφροντίδες όταν ασθενούσε και την ίδια απαίτηση προέβαλλε και στον Θεόδωρο, πουπροοριζόταν να παίξει ηγετικό ρόλο στο κοινόβιο. Αντίστοιχα, οι ασκητές στους οποίουςαναγνωρίζονταν χαρίσματα και θεωρούνταν ικανοί να θεραπεύουν τους άλλους, συχνάδιακρίνονταν για την άρνησή τους να δεχτούν ιατρική βοήθεια, όπως είδαμε.Επιπλέον, είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ότι η απόρριψη της ιατρικής δενταυτίζεται με το πρότυπο της καρτερικότητας απέναντι στη νόσο. Σύμφωνα με μία από τιςασκητικές αντιλήψεις για τη νόσο, την οποία βλέπουμε να επαναλαμβάνεται στα κείμενα, ηεπίδραση της αρρώστιας στο σώμα είναι ίδια με την επίδραση που έχει σε αυτό η άσκηση

. Για την αμμά Συγκλητική, η ασθένεια, όπως και η άσκηση, είχαν σαν αποτέλεσμα την απαλλαγή από τις ηδονές, και συνεπώς το να δείχνει κανείς εγκαρτέρηση στη νόσο ισοδυναμούσε με σπουδαία άσκηση.1 Αυτό σήμαινε ότι η άσκηση μπορούσε προσωρινά να μετριαστεί χωρίς αρνητικές επιπτώσεις στο επίπεδο της ψυχής. Επίσης κατά τον Παχώμιο, ο μοναχός που αντιμετώπιζε την ασθένειά του με καρτερικότητα και μακροθυμία είχε μεγαλύτερο κέρδος για την ψυχή του από έναν υγιή ασκούμενο.2 Ο Βασίλειος Αγκύρας, απευθυνόμενος σε παρθένους, εξέφραζε την ίδια άποψη χρησιμοποιώντας όρους της ιατρικής.

Όταν το σώμα καταψύχεται από την ασθένεια, υποστήριζε, δεν πρέπει να αυξάνουμε περισσότερο το ψυχρό μέσω της άσκησης. Αυτό σημαίνει ότι ασθένεια και η άσκηση λειτουργούν στο σώμα με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή το ψυχραίνουν, και αν τύχει να συνυπάρξουν μπορούν να το καταστρέψουν.3 Οι παραπάνω απόψεις δείχνουν ότι η εγκαρτέρηση στη νόσο ήταν μια επιλογή πουαντικαθιστούσε την άσκηση. Εφόσον η σωματική αρρώστια είχε τα ίδια αποτελέσματα με τονασκητικό βίο, όταν ήταν παρούσα η πρώτη, ο δεύτερος καθίστατο περιττός. Για τον λόγοαυτό πολλοί πατέρες δεν θεωρούσαν το πρότυπο της καρτερικότητας απέναντι στη νόσοασυμβίβαστο με την ιατρική. Ο ασκητής μπορούσε να δείχνει την καρτερικότητά τουαποδεχόμενος παράλληλα τις προτάσεις της ιατρικής.

Και αυτό ακριβώς τον συμβούλευαν νακάνει οι ιεραρχικά ανώτεροί του στα παραπάνω παραδείγματα.

Η κυρίαρχη στάση των μοναχών απέναντι στην ιατρική πιθανότατα δεν απείχε πολύαπό αυτήν που διατύπωσε ο Μ. Βασίλειος, στο πλαίσιο των κανόνων του για τον βίο τωνμοναχών.4Στο εκτενέστερο κεφάλαιο των Ὅρων κατὰ πλάτος, ο Βασίλειος απηύθυνε προςτους μοναχούς ένα επιχείρημα που είχε χρησιμοποιήσει παλαιότερα ο Ωριγένηςαναφερόμενος στους απλούς πιστούς: η ιατρική, όπως όλες οι άλλες τέχνες, είχε παραχωρηθεί από τον Θεό στον άνθρωπο και έπρεπε να χρησιμοποιείται όποτε αυτό ήταναπαραίτητο. Σε αυτήν την ξεκάθαρη αποδοχή της ιατρικής ο Βασίλειος έθετε κάποιουςπεριορισμούς, οι οποίοι μπορούν να κωδικοποιηθούν σε τρεις βασικές παραμέτρους. Πρώτον,η θεραπεία της ασθένειας έπρεπε σε κάθε περίπτωση να αποδίδεται στον Θεό, ο οποίος είχετη δύναμη να θεραπεύει είτε με θαύμα είτε μέσω της ιατρικής.

Δεύτερον, ο ασθενής έπρεπεπάντοτε να λαμβάνει υπόψη του το όφελος της ψυχής του. Τρίτον, η ιατρική ήταν σε θέση ναβοηθήσει μόνο στην περίπτωση που τα αίτια της ασθένειας ήταν φυσικά. Από εκεί και πέραυπήρχε μια ευρεία ποικιλία μη φυσικών παραγόντων, οι οποίοι παρέπεμπαν σε μη ιατρικήαντιμετώπιση της νόσου, όπως ήταν οι δαίμονες, η αμαρτία, η βούληση του Θεού ναωφελήσει τον ασθενή ή να αναδείξει την αξία της καρτερικότητας ή να υπενθυμίσει τηνανθρώπινη φύση ενός αγίου.

Είναι σαφές ότι και οι τρεις παράμετροι που έθετε ο Μ. Βασίλειος στόχο είχαν νατοποθετήσουν την ιατρική εντός ενός ευρύτερου σχήματος, στο οποίο την πρώτη θέσηκατείχε ο Θεός και η μέριμνα για την ψυχή. Όπως έχει παρατηρηθεί, το σχήμα αυτό ήτανευρύτερα αποδεκτό στη χριστιανική γραμματεία, με τη διαφορά ότι σε άλλους χριστιανούςπατέρες δεν βρίσκουμε τους ίδιους περιορισμούς. Η προσέγγιση του Μ. Βασιλείου έθετεστην αρμοδιότητα της ιατρικής μόνο μία από τις ποικίλες περιπτώσεις ασθένειας.1Στηνπράξη όμως, η ιδιαίτερη φύση μιας ασθένειας συνήθως δεν μπορούσε να διακριθεί παρά μόνοαπό την εξέλιξή της.

Μάλιστα, ένα από τα βασικά κριτήρια ήταν ο βαθμόςαποτελεσματικότητας της ιατρικής παρέμβασης. Το κατά πόσο μια αρρώστια είχε φυσικάαίτια ή όχι ήταν ένα ζήτημα που θα μπορούσε να κρίνει και ένας γιατρός. Άλλωστε ο Μ.Βασίλειος παρατηρεί, στο ίδιο χωρίο, ότι ο Θεός ενδέχεται να ήθελε να ωφελήσει την ψυχή ήνα τιμωρήσει για την αμαρτία μέσω μιας επώδυνης ιατρικής επέμβασης.

Η ερμηνεία τηςασθένειας ήταν μια σύνθετη διαδικασία, κατά την οποία λαμβάνονταν υπόψη πολλοίπαράγοντες και, κυρίως, δεν δινόταν με το πρώτο ξέσπασμα της αρρώστιας. Συνεπώς τονόημα των περιορισμών που έθετε ο Μ. Βασίλειος δεν αφορούσε τη συχνότητα προσφυγής των μοναχών στους γιατρούς. Στόχος αυτών των περιορισμών ήταν πολύ περισσότερο ναυπενθυμίσουν στον μοναχό ότι το πρώτο μέλημά του έπρεπε να είναι η ψυχή του, ότι έπρεπενα έχει στον νου του όλες τις εναλλακτικές πιθανότητες και να μην εναποθέτει τις ελπίδες τουαποκλειστικά στους γιατρούς.Τα δεδομένα αυτά συμπληρώνουν την εικόνα μας για τη στάση των μοναχών απέναντιστο θέμα της σωματικής υγείας και την τοποθέτησή τους απέναντι στις ιατρικές πρακτικές.

Τα στοιχεία που είδαμε ως εδώ δείχνουν ένα σαφές ενδιαφέρον των ασκητών για τηδιατήρηση της σωματικής υγείας, την υιοθέτηση πρακτικών πρόληψης της ασθένειας, τηνεφαρμογή μιας ιατρικής λογικής στην αντιμετώπισή της και την αναζήτηση φροντίδας απόεπαγγελματίες γιατρούς. Η μέριμνα των μοναχών για την υγεία τους και η αποδοχή τηςιατρικής συμβουλής μπορούσε να επιφέρει σημαντικές τροποποιήσεις στον βίο των ασκητών,που κάποτε έφθαναν μέχρι την αλλαγή του τόπου εγκατάστασης,

, ακόμα και την εγκατάλειψητου ασκητικού βίου. Οι πατέρες των αναχωρητών επισήμαιναν τους κινδύνους πουενυπήρχαν στην κατά τα άλλα αποδεκτή πρακτική αναζήτησης περίθαλψης στις πόλεις.1 ΟΠαλλάδιος μας αφηγείται πώς μια ασθένεια του στομάχου τον έφερε πρώτα στηνΑλεξάνδρεια για να βρει ιατρική βοήθεια, από όπου έφυγε για την Παλαιστίνη,ακολουθώντας την ιατρική συμβουλή, με αποτέλεσμα να εγκαταλείψει τελικά τον ασκητικόβίο, ενώ αρχικά δεν φαίνεται να είχε τέτοια πρόθεση.2 Όλα αυτά ίσως θα πρέπει να μαςκάνουν να παίρνουμε πιο σοβαρά ανάλογους ισχυρισμούς χριστιανών πατέρων, όπως οΙωάννης Χρυσόστομος και ο Μ. Βασίλειος,3όταν αναφέρουν την ασθένεια και την ανάγκηιατρικής βοήθειας ως βασική αιτία για την εγκατάλειψη της ασκητικής ζωής.

►file:///C:/Users/filio/Downloads/academia.edu/98586686.pdf

3

η θεραπεία των μοναχών