γνώση,ιατρική,προσευχη,αγιασμενο νερο,

⇔Η ασθένεια έπαιζε σημαντικό ρόλο στη ζωή ανθρώπων με ασκητικές τάσεις.1 Οι μοναχοί είχαν επίγνωση των κινδύνων που εγκυμονούσε η άσκηση για την υγεία τους. Οι ασθένειες που τους απειλούσαν συνήθως ήταν γνωστές σε αυτούς και συχνά γίνονταν αντικείμενο έντονου προβληματισμού.

Ο Ευάγριος αναφέρεται στην τάση ορισμένων μοναχών να σκέφτονται διαρκώς το στομάχι, το συκώτι, τη σπλήνα, καθώς και μακροχρόνιες ή δυσίατες αρρώστιες, όπως η υδρωπικία. Αυτήν την τάση την ενέτασσε στους δαιμονικούς λογισμούς, οι οποίοι οδηγούσαν στη γαστριμαργία και τη φιλαργυρία.2 Ίσως μοιάζει αντιφατικό το γεγονός ότι ο Ευάγριος απέδιδε σε δαιμονική επιρροή τόσο την αδιαφορία για την υγεία, όπως είδαμε παραπάνω, όσο και το ενδιαφέρον γι’ αυτήν, όπως βλέπουμε εδώ

. Αν δούμε όμως λίγο πιο προσεκτικά τα δεδομένα θα διαπιστώσουμε ότι καμία τέτοια αντίφαση δεν υπάρχει. Είναι σαφές ότι στην τάση κάποιων αδελφών να ασχολούνται συνεχώς με τον κίνδυνο της αρρώστιας ο Ευάγριος αντιλαμβανόταν ότι υπήρχε μια παθολογία.

Στο ίδιο χωρίο, ο Ευάγριος περιγράφει τη συνήθεια ορισμένων μοναχών να αφηγούνται στους πιο εγκρατείς αδελφούς τους τις περιπέτειες της υγείας τους λόγω του ασκητικού βίου, προκαλώντας σε αυτούς σημαντική ανησυχία. Τέτοιες αφηγήσεις, είτε από πρώτο είτε από δεύτερο χέρι, συνόδευαν τις σκέψεις πολλών μοναχών, οι οποίοι ακολούθως προβληματίζονταν για την έλλειψη γιατρών και την απουσία των αναγκαίων θεραπευτικών μέσων και διολίσθαιναν σε μια εμμονή που τους απομάκρυνε από τον ασκητικό βίο και τους στόχους του. Η παρατήρηση του Ευάγριου ότι το ενδιαφέρον για τη σωματική υγεία ήταν πιθανό να διολισθήσει σε έναν παθολογικό φόβο για την ασθένεια, είναι καταρχάς μια ενδιαφέρουσα πτυχή της μέριμνας των ασκητών για την υγεία, που επιβεβαιώνει τη γενική εικόνα. Επιπλέον μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα γιατί πολλοί ασκητές, όπως ο Αντώνιος αλλά και ο ίδιος ο Ευάγριος, αντιλαμβάνονταν την ενασχόληση με τη σωματική αρρώστια ως πρόβλημα

δαιμονικής φύσης. Κυρίως όμως αποκαλύπτει σημαντικά στοιχεία για το πώς η έντονη αυτή ενασχόληση έκανε τον ασκητικό κόσμο μέτοχο μιας γνώσης για την ασθένεια και τη θεραπεία του σώματος και τον έφερνε σε επαφή με την ιατρική γνώση. Συγκεκριμένα, από το παραπάνω χωρίο προκύπτει ότι το πλαίσιο της ερήμου αφενός δημιουργούσε σε πολλούς μοναχούς προβληματισμό πάνω στο θέμα της αντιμετώπισης της νόσου, αφετέρου κινητοποιούσε αρκετούς από αυτούς να δώσουν απαντήσεις σε αυτό το πρόβλημα. Η έλλειψη γιατρών και η απουσία θεραπευτικών μέσων αποτελούσε πηγή έντονης ανησυχίας. Ορισμένοι πιθανότατα θεωρούσαν απαραίτητο να αποταμιεύουν κάποιες οικονομίες, ώστε είναι σε θέση να προσφύγουν σε έναν γιατρό σε περίπτωση ανάγκης.1 Αυτό το νόημα έχει η επισήμανση του Ευάγριου ότι ο φόβος της ασθένειας ενδέχεται να οδηγήσει στο πάθος της φιλαργυρίας. Ίσως ήταν η ίδια ανασφάλεια που παρακινούσε αρκετούς μοναχούς να ασχολούνται με το πρόβλημα της νόσου και της θεραπείας της.

Οι μοναχοί του παραδείγματος, είτε παρακινημένοι από τον δαίμονα είτε όχι, συζητούσαν συχνά τα προβλήματα υγείας και τις αιτίες τους. Ορισμένες περιπτώσεις ασθενειών, που είχαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα και γίνονταν ευρύτερα γνωστές. Με τον τρόπο αυτό διαχεόταν μια γνώση για συγκεκριμένες ασθένειες, τις αιτίες και τον τρόπο αντιμετώπισής τους μέσω της αλλαγής στη διατροφή. Όταν ο Ευάγριος εμφανίζεται να θεωρεί την υπερβολική ενασχόληση με τις μακροχρόνιες ασθένειες ως αιτία γαστριμαργίας, αυτό σημαίνει ότι η αντιμετώπισή τους περιλάμβανε μια αλλαγή στη διατροφή, η οποία απέκλινε από τους ασκητικούς κανόνες. Στην αντιμετώπιση των ασθενειών αναφέρεται πιθανότατα και η έλλειψη των αναγκαίων, για την οποία ανησυχούσαν κάποιοι μοναχοί, είτε αυτά ήταν είδη διατροφής είτε φάρμακα. Διαχεόταν επίσης μια γνώση για τη λειτουργία εσωτερικών οργάνων, όπως το στομάχι, το συκώτι και η σπλήνα. Αυτό το στοιχείο παρουσιάζει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον, διότι η γνώση για τα

όργανα αυτά δεν μπορεί να ήταν μόνο μια ανακάλυψη των μοναχών, αλλά προϋποθέτει την ύπαρξη γνώσεων ιατρικής προέλευσης. Ο τρόπος με τον οποίο η ιατρική γνώση, ιδιαίτερα γύρω από το θέμα της δίαιτας, μπορούσε να μεταφερθεί στους ασκητές, συνοψίζεται στην περίπτωση του Παλάμωνα. Σύμφωνα με τον βιογράφο του Παχωμίου, η διάγνωση της ασθένειας του Παλάμωνα, μια πάθηση της σπλήνας, και η θεραπευτική πρόταση για την αντιμετώπισή της, που περιλάμβανε αλλαγές στη διατροφή του, δόθηκαν από τους αδελφούς του και κάποιον γιατρό. Το γεγονός ότι η ιατρική συμβουλή εμφανίζεται να δίνεται από μοναχούς και από γιατρό ταυτόχρονα, υποδηλώνει ότι η γνώση για το είδος της ασθένειας και για τον τρόπο θεραπείας της ήταν κοινή. Αν θεωρήσουμε ότι η πρόταση των αδελφών προηγήθηκε εκείνης του γιατρού, τότε μπορούμε να πούμε ότι οι ασκητές κατείχαν και αξιοποιούσαν ιατρικές γνώσεις, αλλά αναζητούσαν την επιβεβαίωση ενός γιατρού. Αν συνέβη το αντίθετο, τότε έχουμε ένα παράδειγμα που δείχνει τον τρόπο μεταβίβασης της ιατρικής γνώσης στη θεραπευτική πράξη.

Οι παρατηρήσεις αυτές κάνουν περισσότερο κατανοητή τη σύνδεση των ασκητικών πρακτικών με την ιατρική, την οποία διαπιστώσαμε παραπάνω. Το γεγονός ότι οι ασκητές αποδέχονταν τους γιατρούς και προσέφευγαν σε αυτούς δεν είναι άσχετο με το ότι χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι πρακτικές που κινούνταν σε μια ιατρική λογική, τόσο για την πρόληψη της ασθένειας του σώματος όσο και για τη θεραπεία της. Ο καθορισμός των ορίων της άσκησης και η εισαγωγή αλλαγών στη δίαιτα των ασθενών, μάλλον δεν αντέβαιναν στην ιατρική επιστήμη και επιπλέον δεν αποκλείεται να είχαν ιατρική προέλευση.

Οι μοναχοί είχαν σίγουρα ιδιαίτερους λόγους να ενδιαφέρονται για την εξοικείωσή τους με την ιατρική γνώση. Εκτός από τη σπανιότητα των γιατρών, οι ιδιαίτερες συνθήκες του ασκητικού βίου στερούσαν από τους μοναχούς όλους τους παραδοσιακούς θεσμούς παροχής υγείας, με πρώτο μεταξύ αυτών την οικογένεια. Σε όλη την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα η πρόσβαση σε γιατρό μπορεί να μην ήταν αυτονόητη, όμως η φροντίδα των ασθενών αποτελούσε ένα από τα βασικά καθήκοντα της οικογένειας. Η πραγματικότητα αυτή δεν άλλαξε καθόλου με τον Χριστιανισμό, η φιλανθρωπία του οποίου απευθυνόταν κυρίως σε

όσους στερούνταν την οικογενειακή φροντίδα. Έτσι, η απάρνηση της οικογένειας ως ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του μοναχισμού, συνοδευόταν αναπόφευκτα από την ανάγκη αναπλήρωσης των φροντίδων που παρείχε αυτή.1 Το γεγονός ότι ο μοναχισμός οργανώθηκε πάνω στο μοντέλο της οικογένειας δεν φαίνεται μόνο σε επίπεδο λόγου αλλά και σε επίπεδο κοινωνικής υποστήριξης.2 Από την άλλη μεριά βέβαια, η δίαιτα που πρότειναν οι γιατροί, από τους ιπποκρατικούς και τον Γαληνό μέχρι τον Ορειβάσιο, κινείτο πάνω στη λογική συγκεκριμένων θεωρητικών προσεγγίσεων. Συνήθως βασιζόταν στη γνωστή ιπποκρατική θεωρία των τεσσάρων χυμών του σώματος, η οποία με τα έργα του Γαληνού έγινε κυρίαρχη και κέρδισε καθολική αποδοχή μέχρι σχεδόν τους νεότερους χρόνους.3

Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, το ανθρώπινο σώμα, κατ’ αναλογία με τη σύσταση του κόσμου, αποτελείται από τέσσερα βασικά στοιχεία, τα οποία αποκαλούνται χυμοί και είναι το αίμα, το φλέγμα, η μαύρη και η κίτρινη χολή. Η απόλυτα ισορροπημένη ανάμειξη αυτών των χυμών, η εὐκρασία, ταυτίζεται με την κατάσταση της υγείας. Αντίθετα η έλλειψη ή ο πλεονασμός κάποιου χυμού ή η κακή ανάμειξή τους, δηλαδή η δυσκρασία, προκαλούν την ασθένεια. Στα τέσσερα αυτά συστατικά αντιστοιχούν και οι τέσσερις ποιότητες, θερμό, ψυχρό, υγρό και ξηρό, οι οποίες επίσης πρέπει να βρίσκονται σε ισορροπία μεταξύ τους.4 Έργο του γιατρού ήταν να επαναφέρει την ισορροπία των χυμών ενεργώντας προς την αντίθετη κατεύθυνση από εκείνην που χαρακτήριζε την παθολογική κατάσταση. Ένας από τους συνηθέστερους τρόπους για να το

πετύχει ήταν μέσω αλλαγών στη δίαιτα του ασθενούς. Έτσι, η ιατρική χρήση των τροφών προϋπέθετε λεπτομερή γνώση των ιδιοτήτων τους.1 Σύμφωνα με τα στοιχεία που είδαμε μέχρι εδώ, δεν προκύπτει ότι οι ασκητές χρησιμοποιούσαν τα φυσικά θεραπευτικά μέσα πάνω σε αυτήν τη λογική. Η γενική εικόνα που έχουμε μάλλον μας αποτρέπει από το να υποθέσουμε ότι η χορήγηση του οίνου στον ασθενή, για παράδειγμα, στόχευε στην αποκατάσταση μιας διαπιστωμένης διασάλευσης στην ισορροπία των χυμών του σώματός του. Ωστόσο, η αναφορά στη θεωρία των χυμών δεν αποτελεί αναγκαίο όρο προκειμένου να κάνουμε λόγο για υιοθέτηση ιατρικών πρακτικών. Η θεωρητική θεμελίωση της ιατρικής πρακτικής δεν αποτελούσε προαπαιτούμενο ούτε καν για τους γιατρούς.

Οι πρακτικοί γιατροί, οι οποίοι εμφανίζονται ήδη στα ομηρικά έπη να εκτελούν επίδεση πληγών και το περίφημο κόπτειν και καίειν, δεν εξέλιπαν με την εμφάνιση και διάδοση της ιπποκρατικής ιατρικής. Στην πραγματικότητα αποτελούσαν μάλλον την πολυπληθέστερη κατηγορία γιατρών. Κατά τον Ορειβάσιο, οι κατ’ ἀλήθειαν ἱατροί, οι οποίοι γνώριζαν τη θεωρία εξίσου καλά με την πράξη, ήταν σπάνιοι. Δίπλα σε αυτούς υπήρχε μια μεγάλη κατηγορία γιατρών, που δεν μετείχαν της ίδιας μόρφωσης αλλά διέθεταν κυρίως εμπειρικές γνώσεις. Ο γιατρός συνήθως δεν ήταν επιστήμονας με θεωρητική γνώση αλλά κάτοχος της ιατρικής τέχνης και η θεραπευτική του μέθοδος ήταν αυτή που η εμπειρία είχε προκρίνει ως κατάλληλη.2 Συνεπώς η κοσμική ιατρική δεν ταυτιζόταν με τον χώρο της επιστημονικής ή ορθολογικής ιατρικής.3

Επιπλέον, η χρήση φυσικών μέσων για θεραπευτικούς σκοπούς δεν αποτελούσε μονοπώλιο όσων μπορούσαν να ονομαστούν γιατροί. Τα ίδια μέσα αξιοποιούνταν από ένα

πλήθος ανθρώπων, που σχετίζονταν περισσότερο ή λιγότερο με την ιατρική τέχνη, για παράδειγμα συγγενείς τους ασθενούς ή μέλη της τοπικής κοινότητας.1 Επομένως, η απουσία της ιατρικής θεωρίας από τις θεραπευτικές πρακτικές των ασκητών δεν μας απομακρύνει από το ενδεχόμενο αξιοποίησης ιατρικών γνώσεων. Η εικόνα που έχουμε για την κυκλοφορία της ιατρικής γνώσης, διευρύνει κατά πολύ το πεδίο από το οποίο θα μπορούσαν οι ασκητές να αντλούν τη γνώση τους πάνω στη θεραπεία της ασθένειας. Πολλοί γιατροί, ξέροντας τα όρια της τέχνης τους και αποδεχόμενοι τη λογική ότι πρέπει να χρησιμοποιείται ό,τι φέρνει αποτέλεσμα, ποτέ δεν έπαψαν να αναζητούν και να αντλούν νέες συνταγές από το ευρύ φάσμα της λαϊκής και θρησκευτικής ιατρικής, ακόμα και αν δεν ήταν εξαρχής σε θέση να εξηγήσουν θεωρητικά τον τρόπο λειτουργίας τους.2 Το αποτέλεσμα αυτής της τάσης ήταν πολλά από τα φάρμακα που περιλαμβάνονται στις ιατρικές πραγματείες και τις φαρμακολογίες,

, να περιέχουν στοιχεία με έκδηλο θρησκευτικό ή μαγικό χαρακτήρα.3 Από την άλλη μεριά έχει διαπιστωθεί ότι η πρόσβαση σε ιατρικές συνταγές ήταν εφικτή εκτός του πλαισίου των πόλεων και της εγκόσμιας ιατρικής, όπως μαρτυρούν αρκετοί από τους μαγικούς παπύρους.4 Πρακτικές συνταγές φαρμάκων, που φαίνεται να σχετίζονται με αντίστοιχες συνταγές του Γαληνού και του Ορειβάσιου, έχουν βρεθεί σε αιγυπτιακούς παπύρους του 4ου αι.5 Η διάδοση της ιατρικής γνώσης στην Αίγυπτο δεν πρέπει να ήταν άσχετη με το γεγονός ότι η Αλεξάνδρεια του 4ου και 5ου αι. ήταν το σπουδαιότερο κέντρο ιατρικής εκπαίδευσης και απόκτησης ιατρικής εμπειρίας στην Ανατολική Αυτοκρατορία.6 Σε ορισμένες περιπτώσεις πάντως, η θεραπευτική γνώση που βρίσκουμε στην ασκητική γραμματεία φέρει καθαρή τη σφραγίδα της ιατρικής επιστήμης. Στα κείμενα που εξετάζουμε

υπάρχουν όχι λίγες αναφορές στη θεωρία των χυμών του σώματος. Συνήθως πρόκειται για αποσπασματικές νύξεις, ωστόσο, σε έργα συγγραφέων όπως ο Μ. Βασίλειος ή ο Ευάγριος, δεν λείπουν και ορισμένες συνειδητές και ολοκληρωμένες αναφορές στην ιατρική θεωρία, οι οποίες δείχνουν με σαφή τρόπο ότι οι πατέρες γνώριζαν και αποδέχονταν τη λογική πάνω στην οποία οι γιατροί βάσιζαν τις θεραπευτικές τους πρακτικές.1 Η παρατήρηση αυτή όμως δεν είναι αρκετή για να συμπεράνουμε αξιοποίηση αυτής της ιατρικής γνώσης στη θεραπευτική πράξη. Θα θέλαμε να γνωρίζουμε επιπλέον αν, για παράδειγμα, ο Ευάγριος είχε στον νου του την ιατρική θεωρία, όταν πρότεινε τη χορήγηση οίνου στους ασθενείς μοναχούς. Πολλά είχαν γραφτεί στις ιατρικές πραγματείες για τη χρήση του κρασιού σε περίπτωση ασθένειας. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ως γενικό κανόνα, απλοποιώντας υπερβολικά τις ιατρικές θεωρίες, ότι οι θερμαντικές ιδιότητες του κρασιού αξιοποιούνταν σε ασθένειες στις οποίες θεωρείτο ότι υπερέχει το ψυχρό στοιχείο.2 Από την άλλη μεριά στην ασκητική γραμματεία βρίσκουμε την άποψη ότι η νόσος, όπως τα γηρατειά και ο ασκητικός βίος, επιδρούσαν στο σώμα με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή αυξάνοντας το στοιχείο του ψυχρού.3 Η σύνδεση αυτής της διαπίστωσης με τη θερμαντική ιδιότητα του οίνου είναι προφανής. Ίσως λοιπόν να μην είναι τυχαίο το γεγονός ότι στα Ἀποφθέγματα βλέπουμε τον οίνο να προσφέρεται σε γέροντες, αλλά και να χρησιμοποιείται συχνά από ασκητές, παρά την επίγνωση των κινδύνων που τον συνόδευαν.4 Αν λάβουμε επιπλέον υπόψη ότι αρκετοί μοναχοί φαίνεται πως ήταν εξοικειωμένοι με τις έννοιες των τεσσάρων ποιοτήτων του σώματος,5 το ενδεχόμενο να χρησιμοποιούσαν το κρασί με την ιατρική λογική δεν μπορεί να αποκλειστεί. Το ερώτημα βέβαια που προκύπτει είναι σε ποιον βαθμό και με ποιον τρόπο ο Ευάγριος και οι άλλοι πατέρες της ερήμου έρχονταν σε επαφή με τη θεωρητική γνώση της ιατρικής επιστήμης

Η ιατρική γνώση δεν αποτελούσε προνόμιο μιας κλειστής ομάδας επαγγελματιών αλλά διαχεόταν ευρύτερα στην κοινωνία για πολλούς λόγους και με πολλούς τρόπους. Οι ιατρικές θεωρίες είχαν σημαντική φιλοσοφική αξία και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα των μορφωμένων συνήθως έδειχναν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για αυτές.1 Σε όλη την αυτοκρατορική περίοδο η ιατρική θεωρία αποτελούσε μέρος της εγκύκλιας μόρφωσης και οι ανώτερες τάξεις αναμενόταν να κατέχουν βασικές ιατρικές έννοιες.2 Γνωρίζουμε ότι μεγάλοι πατέρες της εκκλησίας, όπως ο Μ. Βασίλειος, είχαν μελετήσει την ιατρική στις βασικές τους σπουδές, παράλληλα με τη μελέτη της αρχαίας φιλοσοφίας. Επιπλέον, ο Ορειβάσιος τοποθετούσε δίπλα στους γιατρούς μια μεγάλη κατηγορία φιλιάτρων, ανθρώπων δηλαδή που αποκτούσαν ιατρικές γνώσεις από προσωπικό ενδιαφέρον, χωρίς να ασκούν το επάγγελμα του γιατρού.3

Μέχρι τον 4ο αιώνα βασικές ιατρικές θεωρίες είχαν ήδη ενσωματωθεί στη χριστιανική γραμματεία, όπως δείχνουν τα έργα του Μ. Βασιλείου, του Γρηγορίου Νύσσης και άλλων πατέρων.4 Ο Ευάγριος από τη μια μεριά θεωρούσε δεδομένο ότι ένας μορφωμένος χριστιανός γνώριζε ότι το σώμα δημιουργήθηκε με τη σοφία του Θεού από τα τέσσερα θεμελιώδη στοιχεία της φύσης.5 Από την άλλη μεριά απέδιδε τη γνώση για την αξία της ξηρής δίαιτας σε κάποιον παλαιότερο πατέρα.6 Η αναφορά σε έννοιες όπως τα τέσσερα στοιχεία της φύσης και οι τέσσερις ποιότητες του σώματος, θα πρέπει μάλλον να θεωρείται κοινός τόπος τον 4ο αι. και όχι εξειδικευμένη γνώση, η οποία προϋποθέτει ιδιαίτερη εξοικείωση με την ιατρική επιστήμη.7 Από τη στιγμή που η ιατρική γνώση έφτανε στους πνευματικούς πατέρες των μοναχών και ενσωματωνόταν στη διδασκαλία τους, δεν ήταν δύσκολο να διαδοθεί ευρύτερα μεταξύ των μοναχών. Τα έργα του Ευάγριου και ορισμένα του Μ. Βασιλείου απευθύνονταν σε μοναχούς και διαβάζονταν από αυτούς. Ειδικά όμως ο Ευάγριος ήταν ταυτόχρονα και πνευματικός πατέρας πολλών μοναχών και πιθανότατα αξιοποιούσε την ιατρική γνώση κατά την πνευματική καθοδήγηση των μαθητών του, με τον τρόπο που το έκανε και στα έργα του. Το ίδιο μάλλον έκαναν και άλλοι πνευματικοί πατέρες με ανάλογη μόρφωση. Επομένως η ιατρική γνώση φαίνεται ότι μεταφερόταν, ως έναν βαθμό, στον κόσμο των μοναχών, με δύο βασικές μορφές. Πρώτον, ως γνώση θεραπευτικών πρακτικών, οι οποίες δεν συνοδεύονταν απαραίτητα από την ιατρική ερμηνευτική θεωρία, αλλά είχαν αποτελέσματα στη θεραπευτική πράξη. Δεύτερον, ως θεωρητική γνώση, που ενσωματωνόταν στο πλαίσιο της ασκητικής διδασκαλίας, χωρίς να είναι βέβαιο ότι έβρισκε και πρακτικές εφαρμογές. Αν δεχτούμε αυτήν την εκτίμηση για την αξιοποίηση ιατρικών γνώσεων από τους μοναχούς, θα περιμέναμε δούμε στις πηγές μας να χρησιμοποιούνται αυτές οι γνώσεις κατά τη θεραπεία των κοσμικών ασθενών που προσέφευγαν στην έρημο. Υπάρχουν πράγματι κάποια στοιχεία που συνηγορούν προς αυτήν την κατεύθυνση. !

3

Η μεταφορά της 'Ιατρικής γνώσης στο ασκητικό περιβαλλον